Polska architektura kościelna. Między władzą a opozycją
Za zgodą autora Krzysztofa Nawratka prezentujemy fragment jego książki
"Ideologie w przestrzeni. Ćwiczenia z demistyfikacji".
"Polska architektura kościelna. Między władzą a opozycją"
„Kształt architektury sakralnej był zawsze determinowany głównie treściami ideowymi określonymi przez religię, teologię i filozofię...”
Myślę, że to nie cała prawda. Oprócz wymienionych powyżej również przez politykę, kwestie społeczne i ideologiczne.
Wydaje się, że dzisiejsze budownictwo kościelne jest znacznie mocniej uwikłane w problemy wynikające z uwarunkowań, nazwijmy je, polityczno-ideologicznych niż kiedyś. Równocześnie wymiar sakralny powstających świątyń ma już inne znaczenie niż kiedyś – „Ponieważ zaś formy architektury świeckiej wpłynęły wprost na formy architektury sakralnej w projektach bardzo wielu twórców, właśnie owe treści świeckie wniknęły do architektury kościelnej (...). Kościół stawał się równocześnie wyłącznie funkcjonalny, a więc wartości użytkowe wyparły ze świątyń wartości duchowe”.
Jest to pogląd być może zbyt radykalny, jednakże otwarcie się Kościoła na świat po Soborze Watykańskim Drugim, spowodowało, że Świat „wszedł” do Kościoła, jego problemy i wartości zaczęły mieć w Kościele, a więc i w architekturze kościelnej, coraz większe znaczenie.
Trzeba powiedzieć jasno – sytuacja taka, pełna dwuznaczności i nieokreślona, odchodzi od wytycznych stawianych architekturze sakralnej w okresie przedsoborowym : „ Dlatego błędem jest wzorowanie budownictwa kościelnego na wzorach budownictwa świeckiego, gdyż współczesne życie straciło dawny swój charakter i kontakt z przeszłością. Kościół zaś nie zmienił swego charakteru i nie wyrzeka się swej przeszłości, a współczesne kierunki społeczne, polityczne i ustrojowe chcą odskoczyć od przeszłości całkowicie”
Chciałbym zwrócić uwagę na zestawienie przez Księdza Prymasa Wyszyńskiego problematyki architektonicznej z problematyką społeczno - polityczną, ponieważ właśnie temu poświęcona jest ta książka.
Świadomie będę starał się pisać przede wszystkim „budownictwo kościelne” czy „architektura kościołów”, a unikać chciałbym określenia „architektura sakralna”, ponieważ tropienie sacrum w sztuce czy architekturze nie stanowi przedmiotu tej pracy. Całkowite uniknięcie tej problematyki, jak też jej ominięcie jest oczywiście niemożliwe i niewskazane, cały czas jednak będę starał się pokazywać ją w kontekście społecznym i politycznym.
W sposób oczywisty budownictwo kościelne JEST architekturą związaną z sacrum, ale ja chciałbym przedstawić przede wszystkim świeckie ( w znaczeniu nie-sakralne) – chociaż przecież religijne – uwarunkowania tejże architektury. Chcę bowiem potraktować religię w znaczeniu zawężonym – jako ideologię, rozważania teologiczne nie wchodzą w zakres poruszanej przeze mnie problematyki, choć, co oczywiste będą pojawiały się w tle.
Zdaję sobie sprawę z trudności, które na mnie czyhają – bowiem istotą religii jest jej związek z sacrum, jednakże religia stanowi przecież także fenomen czysto ludzki, społeczny. I tak chciałbym ją potraktować – nie chodzi tu o deprecjację sacrum czy w żadnym razie o wdawanie się w jakiekolwiek spory światopoglądowe, chodzi jedynie o naświetlenie problematyki budownictwa kościelnego z innej niż zazwyczaj strony.
Przede wszystkim chciałbym pokazać zmiany, które w Kościele wprowadził Sobór Watykański Drugi. Istotne dla kształtu budownictwa kościelnego są : nowy stosunek do świata nie - katolickiego, a wręcz – „świata” w ogólności, ekumenizm, dialog międzyreligijny oraz otwarcie na problematykę praw człowieka. Jako pokłosie soboru omówię tu nowy Mszał, zmiany liturgiczne, które w oczywisty sposób zaowocują zmianami w budowanych kościołach.
Jest to tematyka w większości bardzo dobrze znana, dlatego chciałbym ją jedynie zasygnalizować, uwypuklając te fragmenty, które miały i mają – moim zdaniem - swe konsekwencje ideologiczno - architektoniczne.
W rozważaniach dotyczących zbudowanych po Soborze kościołów ograniczę się do dwu problemów – źródeł inspiracji formalnych, w podstawowym rozróżnieniu na elementy tradycyjne i „uniwersalne”; oraz układu funkcjonalnego, w elementarnym rozróżnieniu na układy „podłużne” i „centralne” . a może jeszcze bardziej doprecyzowując na układy o jasnej hierarchii i o „strukturze nie-hierarchicznej”.
Mówiąc o „budownictwie kościelnym” mam na myśli przede wszystkim Kościół katolicki, jednakże chciałbym pokazać ten problem w szerszym kontekście, przede wszystkim jako poszukiwanie wartości metafizycznych w przestrzeni i architekturze, bez względu na konfesję, a także jako fragment wyraźnej antymodernistycznej reorientacji polskiej architektury tego okresu.
Poszukiwanie metafizyki jest ludzkim fenomenem, jak twierdzi Mircea Eliade, jest też podstawową ludzką tęsknotą.
Tutaj istotne będą nawiązania do całości architektury powstającej w tym czasie w Polsce, oraz próba uchwycenia korelacji pomiędzy tą architekturą a budownictwem kościelnym.
To, że takie powiązania istnieją jest oczywiste; ciekawe pozostaje to, w jakim zakresie i z przewagą której strony, te relacje zachodziły. Do tej pory pisałem o ideologiach, związanych z władzą polityczną. Pisałem w gruncie rzeczy o „architekturze władzy”.
Jednakże, architektura, którą tak nazywam nie jest definiowana tylko poprzez inwestora który powoduje jej powstawanie. Mówiąc „władza” nie mam też na myśli jedynie formalnych instytucji politycznych, nie myślę tu tylko o rządzie, samorządzie, itp. - słowem nie mówię tu jedynie o władzy politycznej, lecz o władzy w ogóle, w encyklopedycznym sensie tego słowa. O władzy jako „możliwości kierowania, rządzenia, wpływania na postępowanie ludzi, zmuszania do pewnych działań lub do ich zaniechania”.
Profesor Piotr Piotrkowski wprost mówi o systemie władzy w latach osiemdziesiątych jako o systemie, którego składowymi elementami byli zarówno komuniści, opozycja jak i Kościół. To wyjaśnia dlaczego pisząc o „architekturze władzy”, o ideologiach w przestrzeni nie wolno mi pominąć budownictwa kościelnego.
"Ideologie w przestrzeni. Ćwiczenia z demistyfikacji" można kupić w naszej księgarni zobacz koniecznie!
2010-07-05 Tango, bar i Superszalet! – Konkurs Koło 2010 Krytyczna wypowiedź o konkursie, którego było się uczestnikiem, a na domiar złego nie zdobyło żadnej nagrody, nosi znamiona wylewania żalów do życia.
2007-02-15 Esej o architekturze Adeli Antoniewicz Esej o architekturze Adeli Antoniewicz - wyróżnienie w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-12-13 Esej o architekturze Macieja Grelewicza Esej o architekturze Macieja Grelewicza laureata III nagrody w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-28 Esej o architekturze Justyny Boruckiej Esej o architekturze Justyny Boruckiej - wyróżnienie w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-27 Wyróżnienia specjalne w konkursie na esej o architekturze Wyróżnienia specjalne w konkursie na esej o architekturze "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-27 Esej o architekturze Moniki Pytkowskiej Esej o architekturze Moniki Pytkowskiej laureatki I nagrody w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl
2006-11-27 Esej o architekturze Katarzyny Wiącek Esej o architekturze Katarzyny Wiącek laureatki II nagrody w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-27 Esej o architekturze Agnieszki Szeffel Esej o architekturze Agnieszki Szeffel - wyróżnienie w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-27 Esej o architekturze Katarzyny Trojanek Esej o architekturze Katarzyny Trojanek - wyróżnienie w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-11-23 Esej o architekturze Karoliny Wężyk Esej o architekturze Karoliny Wężyk - wyróżnienie w konkursie "Odpowiedniej rzeczy dać słowo" organizowanym przez FTA i przy współpracy medialnej z portalem architekci.pl.
2006-09-22 Sacrum w architekturze - wątpliwości i możliwości Różnego rodzaju przedmioty towarzyszyły nawet najbardziej pierwotnym
obrzędom religijnym. Później, gdy przedmioty takie można już było określać jako
dzieło sztuki, nadal były częścią takich obrzędów ...
2006-09-22 Witruwiusz i jego dzieło Dzieło Witruwiusza o architekturze napisane zostało przed dwoma tysiącami lat, a przecież ciągle budzi żywe zainteresowanie
w różnych kręgach kulturowych, nie tylko profesjonalnych i nie tylko europejskich.
2006-09-22 Miejscy, nie miejscowi Zakładanie miasta było w przeszłości – i mówimy tu o przeszłości najdawniejszej – obrzędem religijnym, mającym na celu – mówiąc w uproszczeniu – oswojenie przestrzeni.
wersja do wydruku
przedyskutuj na forum